أثیر سازوکارهای مدرنیسم در شکل‌گیری مدارس معاصر در دوران پهلوی

doi:10.22034/csum.2026.244429

أثیر سازوکارهای مدرنیسم در شکل‌گیری مدارس معاصر در دوران پهلوی

10.22034/csum.2026.244429

چکیده

تحول معماری آموزشی در دوره گذار به مدرنیته، به‌عنوان یکی از نمودهای کالبدیِ دگرگونی‌های اجتماعی و سیاسی، در چگونگی سازمان‌دهی فضای مدرسه و شکل‌گیری الگوهای فضایی آن قابل مشاهده است. در این چارچوب، بناهای آموزشی نه صرفاً به‌مثابه ساختمان، بلکه به‌عنوان واسطه‌ای برای بازنمایی تغییرات نهادی و سیاست‌گذاری‌های آموزشی در دوره پهلوی اول مورد توجه قرار می‌گیرند. از این رو، پژوهش حاضر با تمرکز بر مدارس همان دوره، امکان بررسی پیوند میان سازوکارهای مدرنیسم و پیامدهای آن در سازمان فضایی و کالبدی مدارس را فراهم می‌سازد. این پژوهش با هدف تحلیل تأثیر سازوکارهای چهارگانه مدرنیسم (ایدئولوژیک، برنامه‌ریزی فضایی، زیبایی‌شناختی و فناورانه) بر شکل‌گیری مدارس معاصر در دوره پهلوی اول انجام شده است. روش پژوهش، تاریخی-تحلیلی با رویکرد کیفی و استراتژی مطالعه موردی چندگانه است. جامعه پژوهش، مدارس دوران پهلوی بوده و با نمونه‌گیری هدفمند، سه نمونه شاخصِ دبیرستان البرز تهران، مدرسه ایرانشهر یزد و دبیرستان شاپور رشت به عنوان واحدهای تحلیل انتخاب شدند. داده‌ها به روش اسنادی-کتابخانه‌ای و از طریق مطالعه منابع ثانویه و اسناد تصویری گردآوری و با استفاده از چارچوب نظری ترکیبی (شامل آرای گیدیون، لوکوربوزیه و فوکو) و مدل مفهومی محقق‌ساخته تحلیل شدند. یافته‌ها نشان می‌دهد که سازوکارهای فناورانه و برنامه‌ریزی بیشترین نقش را در دگرگونی سازمان فضایی مدارس داشته‌اند. همچنین، نسبت میان هویت بومی و اصول مدرن به شکل یک طیف از تقلید صوری تا تلفیق زمینه‌مند ظاهر شده و تنوع منطقه‌ای حاصل تعامل دو فرآیند همزمانِ یکسان‌سازی از بالا و تعدیل از پایین بوده است. این پژوهش نتیجه می‌گیرد که مدارس پهلوی اول را باید عرصه مذاکره و ترجمه مکانی گفتمان مدرنیسم در مواجهه با شرایط خاص محلی دانست.

کلیدواژه‌ها

مدرنیسم

معماری آموزشی

دوره پهلوی

هویت بومی

سازمان فضایی